संपादकीय
NEET UG 2026 च्या पुनर्परीक्षेपूर्वी केंद्र सरकारने नॅशनल टेस्टिंग एजन्सी (NTA) च्या शिफारशीनुसार टेलिग्रामवर तात्पुरती बंदी घालण्याचा निर्णय घेतला आहे. यावरून न्यायालयात याचिका दाखल देखील करण्यात आली, मात्र ती फेटाळली गेली. साहजिकच २२ जून रोजी नीट परिक्षा होईल, मात्र बंदी ३० जून किंवा त्यापेक्षाही अधिक काळ राहू शकते. हे नेमकं काय आहे? असा प्रश्न अनेकांना पडला असेल.. इतरही कारणे असू शकतात, मात्र त्याअगोदर टेलिग्रामवर बंदी का घातली हे पाहू.
NTA च्या म्हणण्यानुसार, काही व्यक्ती टेलिग्रामचा वापर करून विद्यार्थ्यांना बनावट प्रश्नपत्रिका विकत होत्या तसेच परीक्षेसंदर्भातील चुकीची माहिती पसरवत होत्या. त्यामुळे परीक्षेची पारदर्शकता आणि सुरक्षितता कायम ठेवण्यासाठी हे पाऊल उचलण्यात आले आहे.
मात्र, टेलिग्रामवर बंदी घातल्यानंतर एक मोठा प्रश्न उपस्थित झाला आहे. व्हॉट्सॲप आणि टेलिग्राम हे दोन्ही मेसेजिंग प्लॅटफॉर्म असताना कारवाई केवळ टेलिग्रामवरच का करण्यात आली? व्हॉट्सॲपवर बंदी का घालण्यात आली नाही?
या प्रश्नाचे उत्तर टेलिग्राम आणि व्हॉट्सॲपच्या कार्यपद्धतीत दडलेले आहे. NTA च्या माहितीनुसार, टेलिग्रामवर “पेपर लीक नीट”, “री-नीट 2026” आणि “प्रायव्हेट माफिया” अशा नावांचे अनेक चॅनेल आणि गट सक्रिय होते. हे चॅनेल कथितरीत्या लीक झालेल्या प्रश्नपत्रिका उपलब्ध करून देण्याचा दावा करत होते. त्यासाठी विद्यार्थ्यांकडून लाखो रुपयांची मागणी केली जात होती. NTA ने हे चॅनेल आणि गट हटविण्याचा प्रयत्न केला, मात्र समस्या कायम राहिल्याने एजन्सीने टेलिग्रामवर तात्पुरती बंदी घालण्याची शिफारस केली.
टेलिग्रामवर मोठ्या आकाराच्या फाईल्सही सहजपणे शेअर करता येतात. या प्लॅटफॉर्मवर 2 GB पर्यंतची फाईल कोणत्याही विशेष अडचणीशिवाय पाठवता येते. त्यामुळे अनेकदा चित्रपट, व्हिडिओ आणि इतर डिजिटल सामग्रीही येथे लीक होताना दिसते. त्याचप्रमाणे काही व्यक्ती परीक्षा प्रश्नपत्रिका किंवा PDF फाईल्स शेअर करून त्या खऱ्या प्रश्नपत्रिका असल्याचा दावा करत विद्यार्थ्यांची दिशाभूल करू शकतात.
अशा प्रकारच्या प्रकरणांमध्ये टेलिग्रामचा अधिक वापर होण्यामागे त्याची रचना हे एक महत्त्वाचे कारण मानले जाते. टेलिग्राम आपल्या वापरकर्त्यांना अधिक गोपनीयता आणि अनामिकतेची सुविधा देते. या प्लॅटफॉर्मवर मोबाईल क्रमांक लपवून केवळ युजरनेमच्या माध्यमातूनही काम करता येते. तसेच कोणतीही व्यक्ती सहजपणे असे चॅनेल तयार करू शकते ज्यामध्ये लाखो सदस्य सहभागी होऊ शकतात आणि चॅनेल चालवणाऱ्याची ओळख उघड होत नाही. त्यामुळे गैरप्रकार करणाऱ्या व्यक्तींचा शोध घेणे कठीण ठरते.
टेलिग्रामचे आणखी एक महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे त्याचे मेसेज एडिट फीचर. टेलिग्रामवर वापरकर्ता जुने संदेश नंतरही संपादित करू शकतो आणि अनेक वेळा मूळ वेळही कायम राहते. NTA च्या म्हणण्यानुसार, काही व्यक्ती या सुविधेचा गैरवापर करून जुन्या संदेशांमध्ये बदल करत होत्या आणि नंतर त्यालाच कथित पेपर लीकचा पुरावा म्हणून सादर करण्याचा प्रयत्न करत होत्या. त्यामुळे भारतात टेलिग्रामचे मेसेज एडिटिंग फीचर 30 जून 2026 पर्यंत बंद ठेवण्याचे निर्देश देण्यात आले आहेत.
दुसरीकडे, व्हॉट्सॲपची व्यवस्था काहीशी वेगळी आहे. व्हॉट्सॲपमध्ये एंड-टू-एंड एन्क्रिप्शन ही सुविधा डीफॉल्ट स्वरूपात उपलब्ध असते. तसेच टेलिग्रामप्रमाणे मोठे सार्वजनिक चॅनेल किंवा अमर्याद सदस्यसंख्या असलेले अनामिक गट व्हॉट्सॲपवर सहजपणे चालवता येत नाहीत. व्हॉट्सॲपमध्ये संदेश संपादित करण्याची सुविधा मर्यादित कालावधीसाठी उपलब्ध असते आणि त्यात टेलिग्रामसारखी व्यापक संपादन क्षमता नाही.
व्हॉट्सॲप आपल्या प्लॅटफॉर्मवरील संशयास्पद हालचालींवर लक्ष ठेवण्यासाठी विविध तांत्रिक प्रणाली आणि कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) साधनांचा वापर करते. कंपनीचे म्हणणे आहे की ती वैयक्तिक संदेश वाचत नाही, मात्र सार्वजनिक हालचाली आणि असामान्य पॅटर्नवर लक्ष ठेवते. त्यामुळे गैरप्रकारांविरोधात कारवाई तुलनेने जलद होते.
टेलिग्रामचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे भारतात त्याचे मोठे स्थानिक कार्यालय नाही. त्यामुळे अनेकदा सरकारी निर्देशांची अंमलबजावणी होण्यास वेळ लागतो. याउलट, व्हॉट्सॲप आणि इतर मोठे प्लॅटफॉर्म भारतीय यंत्रणांसोबत तुलनेने अधिक वेगाने समन्वय साधतात.
मात्र, टेलिग्रामनेही अलीकडच्या काळात आपल्या प्लॅटफॉर्मवरील गैरप्रकारांविरोधात कारवाई वाढवली आहे. अहवालांनुसार, 2025 मध्ये टेलिग्रामने 4.35 कोटींहून अधिक चॅनेल आणि गट बंद केले होते. 2026 मध्येही प्लॅटफॉर्मने मॉडरेशन उपक्रम वाढवले असून मोठ्या प्रमाणात संशयास्पद चॅनेल्सवर कारवाई केली जात आहे.
सरकार आणि NTA यांचे म्हणणे आहे की टेलिग्रामवरील ही बंदी कायमस्वरूपी नाही. NEET UG 2026 च्या पुनर्परीक्षेची निष्पक्षता कायम राखणे तसेच विद्यार्थ्यांना चुकीची माहिती आणि कथित फसवणुकीपासून वाचवणे हा या निर्णयामागील मुख्य उद्देश आहे. सध्या 21 जून रोजी होणाऱ्या परीक्षेपर्यंत आणि त्यानंतरच्या काही कालावधीपर्यंत हा निर्बंध लागू राहणार आहे.
