उपेंद्र धोंडे, भूजलशास्रज्ञ
खड्डे हजारो, भूजल किती? शास्त्रीय कसौटीवर न टिकणारे पुनर्भरण व दुष्काळमुक्तीचे दावे कुठवर सुरू राहणार? खड्डेखोर, स्वयंघोषित जलतज्ज्ञ, जलमसीहा, पुरस्कार-प्रसिद्धीचे हपापलेले, सेलिब्रिटी, उदासीन प्रशासन, आळशी तज्ज्ञ आणि मठ्ठ लोकप्रतिनिधी… यंदाच्या दुष्काळाच्या बरबादीला जबाबदार कोण?
भूजल पुनर्भरण म्हणून अशा सोप्या उपायांच्या मोहातून बाहेर पडण्याची गरज आहे हे तज्ञांनी वारंवार सांगूनही आणि वारंवार तसे अनुभव समोर दिसून येत आहेत तरी देखील जेव्हा एखादा ज्येष्ठ लोकप्रतिनिधी, किंवा जिल्हाधिकारी, कृषी अधिकारी, तसेच सोशल एक्टिव्हिस्ट सारख्या शिक्षित किंवा तत्सम मान्यवरांच्या तोंडून दूष्काळमुक्तीच्या प्रयत्नांचे दावे पहायला मिळतात आणि वर्षानुवर्षे ते फोल ठरतानाही आढळतात तेव्हा खरंच समाज म्हणून स्वतःचीच कीव करावीशी वाटते.
भूजल पुनर्भरण म्हटले की अनेकदा आपल्या डोळ्यांसमोर समतल चर, शोषखड्डे, बांधबंदिस्ती, नाला बांध किंवा अशाच काही सहज दिसणाऱ्या संरचना उभ्या राहतात. या संरचना जलसंधारणाच्या दृष्टीने निश्चितच महत्त्वाच्या आहेत. मात्र एखादी संरचना उभारली म्हणजे त्या प्रमाणात भूजल पुनर्भरण झाले, असा सरळ निष्कर्ष काढणे ही भूजलशास्त्राची अतिसुलभ मांडणी ठरते. पावसाचे पाणी अडवणे, ते जमिनीत झिरपणे आणि झिरपलेले पाणी योग्य जलवाहक मार्गाने जलभृतापर्यंत पोहोचून तेथे साठणे—या परस्पर संबंधित असल्या तरी स्वतंत्र प्रक्रिया आहेत. त्यामुळे पाणी अडविण्याची क्षमता आणि प्रत्यक्ष भूजल पुनर्भरणाची क्षमता यांची सरसकट समानता करता येत नाही.
विशेषतः महाराष्ट्रातील कठीण खडक प्रदेशात हा फरक अधिक स्पष्टपणे समजून घेणे आवश्यक आहे. डेक्कन बेसॉल्टमध्ये भूजलाची उपलब्धता सर्वत्र एकसमान नसते. कुठे अपक्षयित खडकाचा थर अधिक विकसित असतो, कुठे भेगा व सांधे जलवाहक असतात, तर कुठे पोकळीयुक्त बेसॉल्ट किंवा दोन लाव्हा प्रवाहांमधील संपर्कक्षेत्रे भूजलाच्या प्रवाहासाठी महत्त्वाची भूमिका बजावतात.
याउलट, काही ठिकाणी पृष्ठभागाखाली सघन व कमी भेगाळलेला बेसॉल्ट असल्यामुळे पाण्याचा उभ्या दिशेने झिरपण्याचा दर मर्यादित राहू शकतो. अशा ठिकाणी मोठा शोषखड्डा किंवा इतर पुनर्भरण संरचना उभारली तरी अपेक्षित प्रमाणात पाणी जलभृतापर्यंत पोहोचेलच असे नाही. म्हणून पुनर्भरण संरचनेची निवड ही “जागा उपलब्ध आहे म्हणून संरचना” अशी नसून “जलभृताची क्षमता आहे म्हणून संरचना” अशी असली पाहिजे.
याच ठिकाणी संरचना-केंद्रित आणि जलभृत-केंद्रित दृष्टिकोनातील फरक महत्त्वाचा ठरतो. समतल चर, शोषखड्डे किंवा बांधबंदिस्ती यांचा उद्देश पृष्ठीय प्रवाहाचा वेग कमी करणे, पाण्याचा जमिनीशी संपर्ककाल वाढवणे आणि उपलब्ध परिस्थितीत झिरपणास चालना देणे हा आहे. परंतु त्यातून निर्माण होणारे प्रत्यक्ष भूजल पुनर्भरण स्थानिक भूगर्भरचनेवर अवलंबून असते. एकाच गावात किंवा एकाच जलसंधारण क्षेत्रात काही ठिकाणी संरचना प्रभावी ठरू शकते, तर काही अंतरावर भूस्तरातील बदलामुळे तिचा परिणाम मर्यादित राहू शकतो. भूजलाच्या बाबतीत एक संरचना–एक परिणाम असे गणित नसते.
त्यामुळे पुनर्भरणाच्या नियोजनापूर्वी स्थानिक जलभृताची रचना समजून घेणे आवश्यक आहे. झिजलेल्या क्षेत्राची खोली, खडकाचे स्वरूप, भेगा-सांध्यांची उपलब्धता व दिशा, जलवाहक लाव्हा-संपर्कक्षेत्रे, पाण्याची झिरपणक्षमता, जलभृताची साठवण क्षमता, भूजल पातळीतील ऋतुमानानुसार बदल आणि पुनर्भरणासाठी उपलब्ध पाण्याचे प्रमाण या घटकांचा एकत्रित विचार झाला पाहिजे. आवश्यकतेनुसार जलभूवैज्ञानिक सर्वेक्षण, भूजल पातळी निरीक्षण, झिरपणक्षमता चाचण्या आणि इतर क्षेत्रीय तपासण्यांच्या आधारे संरचनेचे स्थळ व प्रकार निश्चित करणे अधिक शास्त्रीय ठरेल.
पुनर्भरणाच्या कामाचे मूल्यमापनही संरचनांच्या संख्येवरून होऊ नये. “किती शोषखड्डे केले?”, “किती चर खोदले?” किंवा “किती बंधारे बांधले?” हे कामाच्या व्याप्तीचे निदर्शक असू शकतात; परंतु ते प्रत्यक्ष भूजल पुनर्भरणाचे मोजमाप नाही. खरी कसोटी अशी असली पाहिजे—या संरचनांमधून किती पाणी प्रत्यक्ष जमिनीत झिरपले, त्यापैकी किती जलभृतापर्यंत पोहोचले, भूजल पातळीत काय बदल झाला आणि हा परिणाम किती काळ टिकला? भूजल व्यवस्थापनात “निर्मित संरचना” हा इनपुट आहे; “जलभृताचा प्रतिसाद” हा परिणाम आहे.
यासाठी पुनर्भरणाच्या संरचनांभोवती पावसाळ्यापूर्वी आणि पावसाळ्यानंतरच्या भूजल पातळीचे निरीक्षण, संरचनेत साचलेल्या पाण्याचा झिरपण कालावधी, उपलब्ध पाणी आणि पुनर्भरण क्षेत्रातील भूजल पातळीतील बदल यांचे तुलनात्मक मूल्यमापन करता येते. अशा निरीक्षणातून एखाद्या संरचनेचा प्रत्यक्ष परिणाम किती आहे, याबाबत अधिक वस्तुनिष्ठ चित्र मिळू शकते. अन्यथा संरचना उभारली आणि त्यानंतर भूजल पातळी वाढली, एवढ्यावरून त्या वाढीचे संपूर्ण श्रेय त्या संरचनेला देणेही वैज्ञानिकदृष्ट्या योग्य ठरणार नाही; कारण पर्जन्यमान, भूजल उपसा, नैसर्गिक पुनर्भरण, पृष्ठीय जलप्रवाह आणि इतर स्थानिक घटकांचाही त्यावर परिणाम असतो.
यामुळे पुनर्भरणाच्या कामांची अतिशयोक्त दवंडी हा केवळ भाषेचा प्रश्न नाही; तो जलव्यवस्थापनाच्या गुणवत्तेचा प्रश्न आहे. एखाद्या संरचनेचा मर्यादित परिणाम असेल तर तो तितकाच स्पष्टपणे सांगणे आवश्यक आहे. कारण अतिरंजित यशकथा नागरिकांच्या अपेक्षा चुकीच्या पद्धतीने वाढवू शकतात आणि प्रशासनाच्या आर्थिक व मनुष्यबळाच्या संसाधनांचे प्राधान्यक्रमही प्रभावित करू शकतात. पुनर्भरणाची परिणामकारकता सिद्ध करण्यासाठी दृश्यमान कामापेक्षा मोजता येणारा जलभृत प्रतिसाद महत्त्वाचा आहे.
याचा अर्थ समतल चर, शोषखड्डे किंवा बांधबंदिस्ती निरुपयोगी आहेत, असा अजिबात नाही. उलट, योग्य ठिकाणी योग्य आकारमानाची आणि योग्य पद्धतीने देखभाल केलेली ही कामे जलसंधारण आणि स्थानिक पुनर्भरणासाठी महत्त्वाची भूमिका बजावू शकतात. प्रश्न त्यांच्या उपयुक्ततेचा नाही; प्रश्न त्यांच्या क्षमतेच्या मर्यादा समजून घेण्याचा आहे. प्रत्येक संरचनेला तिच्या जलभूवैज्ञानिक संदर्भातच अर्थ प्राप्त होतो.
म्हणूनच आता भूजल पुनर्भरणाकडे पाहण्याची दृष्टी बदलण्याची गरज आहे. “किती संरचना उभारल्या?” या प्रश्नापासून “किती जलभृत पुनर्भरित झाले?” या प्रश्नाकडे वाटचाल करावी लागेल. सुलभ उपाय नाकारायचे नाहीत; मात्र त्यांच्या परिणामांचे सुलभीकरणही करायचे नाही. सुलभता हवी; पण सुलभीकरण नको. संरचना हव्यात; पण संरचनेपेक्षा जलभृत समजून घेणे अधिक महत्त्वाचे. आणि सर्वांत महत्त्वाचे—दवंडीपेक्षा मोजमापाला प्राधान्य हवे. हाच दृष्टिकोन भूजल पुनर्भरणाला प्रत्यक्ष अर्थाने शाश्वत आणि परिणामाधारित बनवू शकतो.
