“स्वतः तोड, स्वतः वाहतूक” प्रयोगाने ऊस उत्पादकांच्या हातात सक्षमीकरणाचा सूत्रबद्ध प्रयोगशिरोळ परिसरातील ऊस शेतकऱ्यांच्या आयुष्यात नवा अध्याय सुरू झाला आहे. या उपक्रमाने शेतकऱ्यांचा ऊस वेळेत तुटेल शिवाय 3900 रुपये प्रतिटन दर शेतकरी मिळवू शकतात.
आंदोलन अंकुश संघटनेचे प्रमुख धनाजी चुडमुंगे यांच्या पुढाकाराने स्वतः तोडा, स्वतः वाहतूक करा” या नावाने सुरू झालेला साखर ऊस तोडणी आणि वाहतुकीचा प्रयोग केवळ अभिनव नाही तर, ग्रामीण विकास आणि शेतकरी सक्षमीकरणाचा प्रत्यक्ष आराखडा ठरत आहे.
या उपक्रमामागे प्रमुख कारण म्हणजे वाढती मजूर टंचाई आणि कारखान्याच्या कामकाजातील विलंबामुळे शेतकऱ्यांच्या ऊसाचे होणारे आर्थिक नुकसान. आता शेतकरी स्वतःच ऊस तोडणार आणि संघटनेकडून उपलब्ध करून दिलेल्या आधुनिक शुगर केन लोडरच्या साहाय्याने तो कारखान्यापर्यंत वाहून नेण्याची सोय करण्यात आली आहे.
या प्रणालीमुळे शेतकऱ्यांना वेळेत ऊस तुटेल, तो थेट कारखान्यात पोहोचेल आणि दरही जास्त म्हणजे अगदी प्रति टन ३९०० रुपये मिळेल. या प्रयोगात वापरण्यात आलेला लोडर कोईमतूर येथील बुल कंपनीने खास डिझाईन केलेला असून, दिवसाला तब्बल १०० टन ऊस लोड करण्याची क्षमता त्यात आहे. यामुळे मजूर उपलब्धतेवरील दबाव कमी होणार आहे.
चुडमुंगे यांच्या मते, हा प्रयोग शेतकऱ्यांना आत्मनिर्भरतेकडे नेणारा आहे; आम्ही मजुरीच्या खर्चावर नियंत्रण ठेवून उत्पादनावर अधिक नफा मिळवण्याचे स्वप्न साकार करत आहोत. तर स्थानिक शेतकरी संतोष पाटील यांनी सांगितले की, या नव्या पद्धतीमुळे तोडणीतील अडथळे कमी झाले आहेत आणि कामकाजाची गती वाढली आहे.
पूर्वी आमचा ऊस कारखान्यात उशिरा जायचा, गुणवत्ता कमी व्हायची, आता वेळेवर तोडणी व वाहतूक होत असल्याने दर वाढला, असे पाटील म्हणाले. या उपक्रमात एक महत्त्वाचा परिणाम म्हणजे ग्रामीण रोजगारसंस्थांवर आणि सहकारी साखर कारखान्यांवर निर्माण झालेला नवा दबाव. पारंपरिक पद्धतीपेक्षा कमी मनुष्यबळ वापरल्याने कार्यक्षमता वाढली असली तरी, याचे दीर्घकालीन सामाजिक परिणाम काय होतील, याचा अभ्यास अद्याप बाकी आहे.
परंतु शिरोळ परिसरासाठी हा प्रयोग ऊस तोडणी क्षेत्रात एक आदर्श ठरू लागला आहे. स्थानिक शेतकऱ्यांमध्ये या प्रयत्नामुळे उत्साहाचे वातावरण आहे. ऊस उद्योगातील ही संकल्पना पुढील काही वर्षांत राज्यभरात विस्तारेल, अशी अपेक्षा व्यक्त होत आहे. “स्वतः तोड, स्वतः वाहतूक” हा प्रयोग केवळ शेतकऱ्यांच्या उत्पादन व्यवस्थेतील एक सुधारणा नाही, तर त्यांच्या आत्मनिर्भरतेकडे टाकलेले एक ठोस पाऊल आहे.
